Trà & cà phê — văn hoá đan xen

Ở nhiều nước, người ta hay hỏi: bạn là "người uống trà" hay "người uống cà phê"? Ở Việt Nam, câu hỏi ấy khó trả lời. Cùng một người có thể bắt đầu ngày bằng một chén trà nóng, giữa buổi gọi ly cà phê sữa đá, chiều tối lại pha ấm trà mời khách. Trà và cà phê không chia nhau hai thế giới — chúng đan vào nhau trong từng nhịp sống.

Trên cùng một con phố

Đi bộ qua một con phố bất kỳ ở Hà Nội hay Sài Gòn, bạn dễ thấy cảnh này: một quán trà đá với vài chiếc ghế nhựa thấp, ngay cạnh là quán cà phê vỉa hè với phin nhôm xếp trên bàn. Khách có khi ngồi quán này, gọi đồ quán kia. Chủ hai quán biết mặt nhau, có khi là người nhà.

Trà đá và cà phê vỉa hè có nhiều điểm chung:

• Rẻ và gần. Ai cũng có thể ngồi xuống, không cần hẹn trước.
• Ghế thấp, sát mặt đường. Ngồi uống mà nhìn được cả dòng người qua lại.
• Là chỗ để nói chuyện. Chuyện thời sự, chuyện bóng đá, chuyện làm ăn, chuyện nhà.

Bài Văn hoá cà phê vỉa hè kể kỹ hơn về những quán nhỏ bên đường này.

Ly trà đá đi kèm ly cà phê

Một thói quen rất Việt: gọi cà phê, quán mang ra kèm một ly trà đá. Ở nhiều nơi, ly trà ấy không tính tiền và có thể được rót thêm.

Ly trà đá có vài vai trò nhỏ:

1. Tráng miệng trước khi uống, để cảm nhận cà phê rõ hơn.
2. Làm dịu vị đắng sau những ngụm cà phê đậm.
3. Giải khát trong cái nóng, nhất là khi ly cà phê sữa đá còn ngọt.
4. Giữ khách ngồi lâu. Cà phê hết, trà vẫn còn — câu chuyện chưa cần kết thúc.

Không phải quán nào cũng làm vậy, và cách phục vụ thay đổi theo vùng. Nhưng với nhiều người, cà phê mà thiếu ly trà đá đi kèm thì như thiếu một nửa.

Một ngày của trà và cà phê

Thói quen mỗi người mỗi khác, nhưng nhịp một ngày thường thấy có thể như sau:

Bảng này chỉ là quan sát đời thường, không phải khảo sát. Ở mỗi gia đình, mỗi vùng miền, nhịp ấy có thể khác.

Mời trà, mời cà phê — hai cách hiếu khách

Trong nhà người Việt, khách đến thường được mời trà. Ấm trà nóng, chén nhỏ, người chủ rót mời — một nghi thức quen thuộc, nói lên sự tôn trọng.

Còn khi hẹn gặp bên ngoài, câu quen miệng lại là "đi cà phê nhé". Cà phê trở thành cái cớ để gặp nhau: bạn bè lâu ngày, đồng nghiệp sau giờ làm, đối tác bàn chuyện.

Hai cách mời mang hai sắc thái:

• Mời trà gắn với không gian nhà, sự gần gũi, tôn ti trên dưới.
• Mời cà phê gắn với không gian chung, sự cởi mở, nhịp sống đô thị.

Người Việt dùng cả hai một cách tự nhiên, tùy hoàn cảnh, không ai thấy mâu thuẫn.

Điểm giống và khác

Trà và cà phê khác nhau về nguồn gốc cây trồng, cách chế biến và vị. Nhưng trong đời sống, chúng chia sẻ nhiều điều:

Điều thú vị là nhiều vùng Tây Nguyên trồng cả chè lẫn cà phê, có nơi đồi chè và vườn cà phê nằm sát nhau. Từ gốc rễ, hai loại đồ uống này đã là hàng xóm.

Đan xen, không thay thế

Có người lo rằng cà phê sẽ "lấn" trà, hay ngược lại. Nhìn vào đời sống thường ngày thì không hẳn. Người trẻ có thể uống cà phê nhiều hơn, nhưng vẫn ngồi quán trà đá với bạn. Người lớn tuổi quen trà buổi sáng, nhưng vẫn ra quán cà phê đọc báo.

Sự đan xen ấy là một phần của văn hoá thưởng thức Việt Nam: không cực đoan, không tách bạch, cứ thế hòa vào nhau. Bài Cà phê đạo sẽ nói về cách ly cà phê cũng có thể mang tinh thần chậm rãi như một ấm trà.